Euskal Autonomia Erkidegoan ostatu turistikoen kopuruak % 18 egin zuen gora iaz, eta azken bost urteetan alokairuak % 25 garestitu dira. Galdakaon, 900 etxebizitza huts daude, eta alokairu baten prezioa, batez beste, 700 eurotik gorakoa da. Bitartean, gero eta gehiago dira kalean bizi direnak, erroldarik gabe daudenak, edo familiaren etxea galdu eta gela alokatzeko espazioetan biziraun behar dutenak. Etxebizitza sistemak merkatuaren logikan funtzionatzen duen bitartean, herritarren oinarrizko eskubide bat ukatua geratzen dela salatu du Galdakaoko Elkarlaguntza Sareak eta bide berean, Galdakaoko Etxebizitza Sindikatuak. Maite Martinez Etxebarria (Galdakao, 1995) sareko kidearekin berba egin dugu espekulazioaz, turistifikazioaz eta gentifrikazioaz.

Egiten diren inkesta guztietan etxebizitza beti egoten da herritarren arazoen artean lehenetarikoa. Zergatik? Hala da. Etxebizitza edozein pertsonaren oinarrizko beharra da. Guztiok behar dugu etxe bat gure egunerokoa garatu eta babesleku bat izateko. Baina argi dago denok ez dugula etxebizitza modu berean ulertzen: batzuentzat negoziorako aukera da, beste batzuentzat gure bizitza garatzeko beharrezko azpiegitura; batzuek soberan dituzte, beste batzuek ez dugu inoiz bat ere jabetzan izango… Batzuk eta besteok zein zentzutan kezkatzen gaituen oso desberdina da.

Azken aldiko inkestetan nabarmena da gai hau, azken hamarkadetan etxebizitzaren negozioak garapen handia izan duelako. Etxebizitza, pertsonen beharretarako azpiegitura gisa ulertzetik, negoziorako aukera itzel moduan ulertzera igaro da, eta hortik espekulazio dinamiken etengabeko gorakada, batzuen poltsikoak bete eta besteonak husten dituena. Gorakada hori batez ere turistifikazioari lotuta eta metropolietatik hurbileko zonaldeetan gertatu da. Turistifikazioarekin batera, alokairuen prezioak garestitu egin dira. Azken urtean ostatu turistikoen kopuruak % 18 egin du gora EAEn, eta alokairuen prezioak % 25 azken bost urteetan. EAEn 4.504 etxe turistiko daude; Nafarroan, 1.340. Turismorako gordeta dauden etxeak bertan bizi garenontzat itxita daude. Eta bide horretan, eskaintza txikiagoa, prezio altuagoak. Horra hor alokairuen prezioek gora egitearen arrazoietako bat; turismoarentzako erreserbatuta daude etxe asko, hutsik urtearen zati handi batean, baina horien errentagarritasuna bermatuta dute denboraldi turistikoan soilik alokatuta ere. Errentagarritasun hori ikusita askok nahi dute tren hori hartu, nahiz eta horretarako alokairuan dituzten etxeetatik bertan bizi direnak bota behar izan. Eta horrela gertatzen da turistifikazioak gero eta zonalde gehiago hartzen dituela, gentrifikazio famatuari bide eginez; pobrezia nagusi zen auzoak modako bihurtuz, azaleko itxuraldaketa egin eta turistentzako produktu bilakatuz, etxebizitza eta komertzioen prezioak igo eta bizigarri izateari utziz; kanpora(go) auzokideak, ongi etorri turistak!

Hala ere, turismo gutxi Hego Uribe eskualdean. Lehen begiradan esan genezake ez dela gure eskualdeari eragiten dion fenomenoa, ez baitaukagu museo famaturik ezta postaleko paisaiarik. Baina gure herriak eraldaketa jasaten ari dira zentzu horretan: industria kanpoaldera mugitu, abandonatutako fabrikak eraitsi, errepideak berriztu, luxuzko etxebizitzak eraiki, Metroa Galdakaoraino luzatu edota Bilborekin bestelako loturak sendotu —bidegorria esaterako—. Horiek guztiek metropoliaren zentroa zabaltzeari eta negozioan sakontzeko logikari erantzuten diote. Gaiak korapilo asko dituen arren, ez da seinale txarra inkestetan kezka bezala agertzea, etxebizitza eskubidearen alde borrokatzeko jende potentziala baita kezka duen oro, beti ere bere negozioaren mesedetan ez bada.

“Etxebizitza hutsen kopurua 900ekoa da Galdakaon, eta azken aldian ikusi ditugun alokairuak 900 eurotik gorakoak dira askotan”

Bermatu egiten al du egungo sistemak etxebizitza eskubidea? Posible da etxebizitza duin bat izatea merkatuak ezarritako prezio eta baldintzetan? Gaur egun etxebizitza eskubide bezala aitortua dago, baina beste eskubide batzuekin gertatzen den bezala, paperak ez dio errealitateari eusten. Eta hori gertatzen da etxebizitzarekin negozioa egitea ere eskubidea delako gizarte honetan. Bi eskubideek talka egiten dute, eta dakigun bezala, horrelako talketan indar gehien duenak irabazten du; kasu honetan, diru eta botere gehien dutenek, etxebizitzarekin negozioa egiten dutenek, hala nola, errentistak, higiezinen agentziak, eraikuntza enpresak eta turismoari lotutako negozioak. Horregatik da beharrezkoa botere horri aurre egingo dion indarra osatzea, etxebizitza sindikatuen logikan, besteak beste.

Baduzue alokairuari eta etxebizitzari buruzko informaziorik eskualde honetan? Gure eskualdean, alokairuak 700 eurotik gora daude, eta errenta-arrakala handia da. Gainera, etxebizitza eskaintza txikia da, eta horrek dagoenarekin konformatzera eramaten gaitu, hau da, gehiago ordaintzera, baldintza kaskarragoen truk.

Gainera, kontuan izan behar dugu etxebizitza bat eskuratzeko traba bakarra ez dela prezioa, arrazakeriak ere eragin handia baitauka, eta gure eskualdean, migratu kopurua % 7 eta % 12 artean dago. Ohikoa da alokairua ukatzea eskatzailearen jatorri, azentu, kolore edota paper faltagatik. Bestetik, diru-sarrerak egiaztatu arren, kontratu gabeko lan bat izateagatik edo diru-laguntzetatik dirua jasotzeagatik ere, ukatu egiten dute alokairua etxe-jabe zein higiezin enpresek. Zeresanik ez, alokairuen baldintza duinak izateko badira beste hainbat oztopo. Izan ere, aurreko ezaugarri guztiak aitzakia gisa harturik, asko dira alokatu bai, baina kontraturik eta erroldarik gabe alokatzen dutenak, edota gelaka alokatzen dutenak, prezioa eta baldintzak okertuz. Hainbeste dira etxebizitza batean sartzeko bete beharreko baldintzak, ezen jende askok bukatzen baitu edozein baldintza miserabletan bizitzen, izan kalean zein alokairu jasangaitzetan.

Kontuak kontu, argi dago etxebizitza eskubide erreal izatetik oso urrun dagoela. Merkatuak markatutako prezio eta baldintzak oztopo dira. Baina erroko arazoa etxebizitzak prezioa izatea da. Inork ez du hori zalantzan jartzen, baina zergatik ez imajinatu, hezkuntza eta osasuna bezala, elikadura eta etxebizitza ere publikoak izan litezkeela, oinarrizko beharrak diren heinean?

Ze neurri hartu dezakete udalek honen aurrean? Ezer gutxi egin dezakete arazoa errotik konpontzeko, etxebizitzak negozio izaten jarraitzen badu. Egin dezaketena erreformak dira, egoera pixka bat jasangarriago izate aldera. Bada, herri batzuetan egin den bezala, bigarren etxebizitzak dituzten etxeen Ondasun Higiezinen Gaineko Zerga (OHZ) handitu daiteke, etxe bat baino gehiago izatea ez dadin dohainik izan; antzeko zigorrak aplikatu ahalko litzaizkieke etxe hutsen jabeei ere.

“Alokairua bultzatzeko neurriak ezin zaizkie etxejabeei dohainik atera, etxe hutsak izatea zigortuta egon beharko litzateke”

Galdakaon horrelako neurriak hasi dira martxan jartzen. Bai. Galdakaon saiatu diren bezala, etxebizitza hutsak dituzten jabeekin hitz egin eta bitartekoak jar daitezke horien alokairua bultzatzeko. Arazoa da alokairua bultzatzeko neurri horiek etxejabeentzat dohainik ateratzen direla, eta instituzioek jartzen dutela hori errazteko beharrezko dirua. Horrek ez du hausten etxebizitzaren negozioaren logika, eta erakundeen (hau da, denon diruaren) bizkar jartzen ditu errentistek poltsikoak betetzen jarraitzeko “laguntzak”. Bestetik, etxebizitza pribatuen salneurriak eta alokairu prezioak mugatzeko neurri errealak har litezke; adibidez, etxebizitzen prezioak ezin gainditzea pertsona baten soldataren % 10a (behin amesten jarrita…). Baina maizterra baldintzatu beharrean, alokairuaren prezioa izan dadila baldintza horietara egokitzen dena. Badakigu neurri horietako asko ez direla errealistak, ez direla jabetza pribatuarekiko atxikimendu sentipenekin bateragarriak, baina begirada urrun jartzea da gaurko pauso txikiak norabide egokian ematen hasteko modu bakarra.

Galdakaon etxebizitzaren inguruan dagoen egoeraz galdetuko banizu. Galdakaoko panorama ulertzeko, zenbait datu emango ditugu. Bataz besteko errenta 47.547 eurotan dago, baina horietatik % 21 kokatzen da 21.500 euroren azpitik. Hau da, arrakala handia da. Migratuen kopurua, dakigula, % 7,2koa da. Etxebizitza eskaintza txikia da, eta prezioek % 5 egin dute gora, 2013tik.

Etxebizitza hutsen kopurua ikaragarria da, 900 inguru baitira. Alokairu prezioen bataz bestekoa, teorian, 700 eurotan dago, baina ikusten ditugun eskaintza gehienek 900 euroak gainditzen dituzte; gela bakar baten prezioa 300 eta 600 euro artean dago.  Bestetik, gure sarearen jardunaren bitartez ezagutu ditugun arazoak ez doaz soilik prezioari lotuta. Jende asko dago kalean bizitzen, alokairua lortu ezinik. Sukaldatzeko, arropa eta norbera garbitzeko, intimitaterako eta lasaitasunerako eskubiderik gabe. Jende asko dago gelak konpartitzen, etxe berean hainbat familia bizitzen. Jende asko dago alokairuan erroldarik gabe. Jende askok ordaintzen du errolda beste etxe batean, erroldarekin ere negozioa egiten duenik badago eta. Jende asko bizi da azpiegitura arazo potoloak dituzten etxeetan, baina ezin etxez aldatu. Jende askok bidaiatu behar du ordubete edo gehiago lanera edo ikastera joateko, inguru berean ez baitu etxerik lortzen. Jende asko dago alokairua ordaindu ezinik, hilabete bukaerara iritsi ezinik. Dirua soberan duten banku eta funts putre asko daude hilabeteko alokairua ez parkatzeagatik familiak etxegabetzeko prest, haur eta guzti.

Orain, Aperribai eremu tentsionatu izendatuko dute. Bai. Horren bitartez, babestutako etxebizitzak eraikiko dira, baita zuzkidurakoak eta libreak ere. Estatus horrek diru-laguntzetarako erraztasuna bermatu beharko luke, eta prezioen gorakada mantsotu.

Gure ustez, Galdakaon —beste hainbat lekutan bezala— dagoen etxebizitza arazoari aurre egiteko neurri horiek ez dira nahikoa. Izan ere, horrelako neurriek ez dute bermatzen behar duen orok etxe bat izatea. Etxebizitza eskubideari eusteko zenbait neurri hartzen dira, baina askotan horiek ez dute zentzurik. Legeak beti tranpa dakar. Galdakaoko higiezinetako agentzia batean ezagutu genuen egoera surrealista, hori islatzen duena. Alokairu gastua pertsona baten soldataren % 30a baino gutxiago izan behar da, legez. Baina ez da zehazten hori nola bermatu; beraz, etxebizitzen prezioak jaitsi ordez, etxebizitzak alokatzen dizkiote soldata handiak dituen jendeari, hau da, alokairuak bere soldataren % 30 baino gutxiago suposatzen dionari. Modu honetan, ez da etxebizitzen errentagarritasuna ukitzen, eta pertsonentzako irisgarritasuna are gehiago zailtzen da, soldata txikiak dituztenak automatikoki baztertuz.

Aipatu duzu ohikoa dela alokairua ukatzea, adibidez, migratzaileei. Nortzuk dira zehazki egungo politiken ondorioz kaltetuen irteten diren pertsona edo kolektiboak? Aipatu bezala, arrazakeria pairatzen duten pertsonek dute zailtasun gehien alokairua aurkitzeko. Horregatik, kalean bizi diren pertsonen ehuneko handia migratutako jendea da. Deskribatutako baldintza guztien ondorioz, prekarietatea handitu eta estigma iraunaraztea ondorio larria da. Beste geruza zaurgarri bat emakumeena da. Orokorrean gizartean pairatzen dugun zapalkuntzaren ondorioz, emakume askok ez dute diru-sarrera ofizial nahikorik errenta bati aurre egiteko. Baina badira horri gehitzeko karga gehiago ere. Alde batetik, seme-alaben eta adinekoen ardurek behar dituzten baldintzetan etxe bat aurkitzeko zailtasunak daude: espazio falta, umeak onartzen ez dituzten etxe-jabeak, edadekoen osasun arretarako behar bereziak asetzeko azpiegitura edo osasun-etxeetarako hurbiltasuna. Bestetik, tratu txarrak pairatzen dituzten emakume askok ez dute beste erremediorik erasotzailearekin bizitzen jarraitzea baino, ezin dutelako haiek bakarrik alokairua ordaindu, beraz, ezin ihes egin. Egoera oso gogorrak gertatzen dira lau hormen barruan ere, etxebizitzen prezioak eraginda.

Era berean, lana bilatzeko zailtasunei eta tratu txarrei lotuta, ondorio antzekoak pairatzen dituzte genero identitateagatik edo sexu orientazioagatik jazarriak diren pertsonek, estigma sozialak bizimodua modu imajinaezinetan zailtzen baitu. Gazteen kasuan ere, aspalditik agerikoa den bezala, zailtasunak daude oraindik ere gurasoen etxetik alde egin eta etxe propioa izateko, izan alokatuta zein erosita. Beraz, norbere bizi-proiektua garatzeko oztopoak jartzen dizkigu etxebizitzaren negozioak; gurasoekin bizitzen jarraitu ala etxebizitza prekarioa, aukeratzera behartuz.

Zein lanketa egiten du Elkarlaguntza Sareak etxebizitzaren eta komunitatearen auzian, eta nola laguntzen du gizartearen beharrei erantzuten? Aurreko urtera arte, lau urtez jardun dugu Galdakaoko Etxebizitza Sindikatuan lanean. Bertan etxebizitzarekin arazoak genituen jendea biltzen ginen. Alde batetik, kasu konkretuak nola ebatzi pentsatzen genuen: jabeekin negoziatu, bankuak presionatu, zerbitzu sozialekin lankidetza izaten saiatu, etxebizitzak lortu eta kalean bizi zen jendeari azpiegitura minimoa osatzen lagundu, hala nola, mantak, sua eta butanoa. Ibilbide horretan kasu sonatuena jubilatutako kidearena izan zela esango genuke. Kutxabank banku milioidunak etxetik bota nahi izan zuen, eta lortu genuen, kostata lortu ere, alokairu sozial bat eskaintzea. Horretaz gain, alokairu jaitsieraren bat negoziatzea lortu dugu, baita hiru umedun familia bat kanporatu nahi zuen funts putrea presionatu ere, beste batzuen artean. Sindikatuan saiatzen ginen denok maila berean parte hartzen, horretarako irekiak ziren lan-taldeak antolatuz eta asistentzialismoa gainditzen saiatuz; hau da, norbera burujabe eta bere arazoaren arduradun zen bezala, besteei laguntzeko arduradun ere sentitu eta horrela jokatzea. Elkar ezagutuz, elkar zaintzeko. Azken urtean sindikatuan hausnarketa fasean gaude, zaila egin zaigulako etxebizitza eskubidearen kontrako erasoei modu esanguratsuan aurre egitea. Hausnarketa honetatik indar handiagoarekin itzultzea espero dugu!

Alternatibak irudikatzerako orduan, nola egikarituko litzateke zure ustez etxebizitza sistema justuago bat? Etxebizitza merkatutik atera beharko litzateke. Salerosketa debekatu. Pertsona orori etxebizitza bermatu. Sinplea bezain konplikatua.

Eta gure herrietan, zein neurri hartu daitezke? Neurri bakarra aipatu beharko bazenu, gaur bertan hartzekoa, zein litzateke? Etxebizitza doakoa eta unibertsala izatea, zalantzarik gabe.