→Zaratamo

Gemma Ercilla, itsas geologoa: «Sedimentuen erregistroak itsasoaren historia kontatzen duten liburuak dira»

Jatorriz Zaratamokoa bada ere, Gemma Ercillak urte asko daramatza Bartzelonan bizitzen. Geologoa ikasketaz, Itsas Zientzien Institutuko (CSIC) ikertzailea da

Gemma Ercilla, itsas geologoa // Utzitakoa

[2022ko azaroaren 3an argitaratutako elkarrizketa – Geuria 090] Eguzkia hartu, olatuetan ibili, harea zapaldu eta ezer gutxi egiten dugu euskaldunok hondartzara goazenean. Badirudi, mendirako askok daukaten grinak erraz gainditzen duela kostan egoteko duten gogoa. Baina, zer gertatuko litzateke mendia bera itsaso barruan izango bagenu? Gemma Ercilla (Zaratamo, 1964), txikitan maitemindu zen Pagasarriz eta etxe inguruko gainontzeko mendiez, eta Euskal Herriko Unibertsitatean Geologia ikasketak bukatzean, konturatu zen inguratzen gaituen paisaia benetan ulertzeko, tontorretara baino, behera begiratu behar zuela: itsas hondora. Bartzelonako Itsas Zientzien Institutuko (CSIC) Kontinenteko ertzen taldeko ikerlaria da Ercilla, eta hondoak kontatzen duen historiaz eta istorioez jardun dugu berarekin.

Nola sortu zitzaizun Geologiarekiko grina? Ni Zaratamon bizi nintzen, eta bertan, etxeko atetik irteterakoan, landatik mendira jarraian igaro zaitezke. Orduan hasi nintzen nire buruari galderak egiten: Pagasarrira joan eta zergatik aurki ditzakegun harri horiek, bide bazterretan zergatik dauden deformazioak… Oso erromantikoa zen: ez nuen pentsatzen ikerketan hasi nahi nuenik edo lan jakin bat edo bestea izan nahi nuenik, inguruko paisaia sortzen duten prozesuak nolakoak diren ezagutu nahi nuen, eta gaur egun ere hori da motibatzen nauena.

Eta mendi eremua hain ondo ezagututa, nola heldu zinen Itsas Geologian espezializatzera? Unibertsitateko bosgarren urtean nengoela —Geologia ikasi nuen Euskal Herriko Unibertsitatean, Leioan— Geologia kongresu bat antolatu zuten fakultatean. Hainbat ikerlari gonbidatu zituzten hitzaldiak emateko, eta horietako bat izan zen Bartzelonako Itsas Zientzien Institutuko (CSIC) [Andrés] Maldonado doktorea. Konferentzian, Ebroko Deltako eta Cadizko Golkoko itsas hondoaren ikerketaz jardun zuen, eta oso interegarria iruditu zitzaidan gaia, karreran guk Itsas Geologiaren arloa ia ez baikenuen ikusi. Espainiako plataforma kontinentalaren kartografia egiten ari ziren momentu horretan, eta ikerketa kontratuak eskaintzen ari ziren; beraz, Maldonadok gure curriculumak bidali genitzakeela esan zigun. Eta nik horrela egin nuen gradua bukatu nuenean: urtarrilean, elkarrizketa egin zidaten, eta otsailean, Bartzelonara heldu nintzen, urtebeteko kontratu batekin. Gero, gustatzen zitzaidala ikusi nuenez, Kataluniako Unibertsitate Politeknikoko CSICen doktorego tesia egiteko beka bat eskatu nuen. Ordudanik nago hemen.

Ikerketaren munduan azkar sartu zinen. Baina, gaur egun, ez da ohikoa. Zientzian egiten den inbertsioa oso txikia da herrialde honetan, bai doktorego tesiak egiteko ematen diren laguntzen aldetik, baita jakintza arlo batean espezializatu diren zientzialariei ikerketan jarraitzeko ematen zaizkien aukeren aldetik ere. Ez dago jarraikortasunik, kontratuak epe laburrekoak dira, eta ez dakizu inoiz zer gerta daitekeen behin kontratua amaitu ondoren. Geologiaren esparruan, gainera, are zailagoa da. Fakultateak ikusi baino ez dugu egin behar desagertzen ari garela ikusteko: beste jakintza arlo batzuek fagozitatzen gaituzte, Itsas Zientziek, Ingurumen Zientziek edo Ingeniaritza Geologikoak.

Badirudi Geologiari eta geologoei ez zaiela garrantzirik ematen. Zergatik? Hori da jakitea gustatuko litzaidakeena. Gazteen ikasketa planetan, Batxilergoan, adibidez, Geologia lau mineral identifikatzen irakastera mugatzen da. Eta Geologia ez da hori. Munduko baliabide natural guztiak geologook ikertzen ditugu: orain, mineral estrategikoak beharko ditugu, eta horiek guk bilatzen ditugu; ura ere beharko dugu, eta hori guk aurkitzen dugu; klima aldaketari dagokionez, honek ingurunean duen eragina ere geologook aztertzen dugu. Zer esanik ez arrisku geologikoen arloan dugun garrantziaz; baina, tsumani bat edo lurrikara bat dagoenean baino ez dira gutaz oroitzen.

Interpretazio geologikoko saioa CSICen, Juán Tomás Vázquezekin eta Ferrán Estaradarekin batera // Utzitakoa

CSIC-eko Kontinenteko ertzen taldean diharduzu lanean, hiru ikerketa lerro ezberdinetan. Bereziki, klima aldaketa eta arrisku geologikoak aztertzen dituzue. Nola lotzen dira ikerketak elkarren artean? Dena dago konektatuta. Zuzeneko zein zeharkako teknikekin miatzen dugu itsas hondoa, eta bertan dauden sedimentuen azterketa egiten dugu. Horrekin, ingurumeneko aldaketei eta aldaketa klimatikoari buruzko datuak atera ditzakegu; adibidez, denboran zehar itsas mailak izan duen aldaketa behatu dezakegu sedimentuetan, eta fase glazialak (maila jaistean) eta interglazialak (maila igotzean) bereiz ditzakegu. Sedimentuen erregistroarekin ikusi ditzakegu, bestalde, failek eta tolesturek itsas-hondoan sortutako deformazioak, eta baita korronte ozeanografikoek eragindako erosioa ere. Hauek aztertuta, geologook ingeniariei behar-beharrezko informazioa ematen diegu itsas ingurunean obrak egin behar direnean: adibidez, Argeliatik ona gasa ekartzeko hodiaren kasuan egin genuen hori.

Itsas hondoaren geruza zaharrenak aztertzen dituzue sedimentuekin. Historialari zientifikoak al zarete? Hori da. Guretzako sedimentuen erregistroa liburu bat bezalakoa da. Sedimentu maila aztertzen dugunean, geruza bakoitzak garai bateko ingurumen aldaketei buruzko datuak ematen dizkigu. Hori irakurri eta interpretatzeko zerbait da; sedimentuen erregistroak itsasoaren historia kontatzen duten liburuak dira.

Aldaketa klimatikoaz asko hitz egiten da orain. Baina zientzialariek aspaldidanik esan dugu existitzen dela. Lurrean betidanik egon izan dira aldaketa klimatikoak; desberdintasun nagusia, historian lehen aldiz, aldaketen eragilea gizakia izan dela da. Gaur egun horretaz hitz egiteko arrazoia da aldaketaren eraginak orain ikusten eta sufritzen ari garela.

Geologoek nola aztertzen dituzue gizakiak eragindako aldaketak Zeharkako erregistroaren bidez (estatigrafikoak, adibidez), ehun mila edo milio bat urtetik gorako aldaketak azter ditzakegu, baina zundaketen bidez [lurraren perforazio txikiak] ikertzen ditugu aldaketarik berrienak. Iragan hurbileko eta iraupen laburreko klima-aldaketak aztertzen ditugu, berotze globalak epe laburrean kliman nola eragin dezakeen ulertu eta ezagutu ahal izateko. Iragarpen ereduek lehen hain ohikoak ez ziren muturreko gertaera meteorologikoak erakusten dizkigute, orain ohikoagoak izateaz gain, biziagoak ere badirenak. Hauek sedimentologoen, paleontologoen, geokimikoen, minerologoen, estatigrafoen eta abarren laguntzarekin ikertzen ditugu.

Itsasoko zaborraren inguruan ere egin dituzue ikerketak? Bai. Puntako teknologia erabiltzen dugu horretarako, zuzeneko teknikak: egoera in situ ebaluatzen dugu itsas hondora bidaltzen ditugun errobotekin, eta hauek ingurune horretako biologiaz gain, uretan dagoen itsas hondoko zaborra ikusten laguntzen digute murgilketa bakoitzarekin. Helburuak, orokorrean, bi dira: batetik, zakarrak bertako ekosistemari nola eragiten dion ikustea (biologoekin egiten dugu lan horretarako), eta bestetik, zein motako zakarra dagoen eta non kokatzen den ikertzea; izan ere, geologoek garraioaren mekanismoak ezagutu ditzakegu, itsasoko korronteak nolakoak diren ezagututa.

Zientzialariak Sarmiento de Gamboa ikerketa ontzian, Oceáncas, la mujer y la oceanografía proiektua bultzatzeko // Utzitakoa

Zein proiektu dituzue orain esku artean? Aldaketa klimatikoarekin lotuta egongo dira asko. Ikerketa askotan ari gara batera. Itsaso Artikoan eta Antartikoan ditugu proiektuak, besteak beste. Artiko inguruan ikerketa bat onartu digute oraintsu, izotzaren urtzearen ondorioz sortu litekeen tsunami mota zein izango litzatekeen aztertzeko. Horretarako, aurretik gertatu diren izotz blokeen erorketak ikertuta, modelizazioak egin ditugu, hondoko sedimentuetatik lortu dugu informazioarekin. Artikoko uren berotzearen ondorioz, itsaspeko labainketak edo irristaketak gerta daitezke, eta guk horin potentzial tsunamigenikoa [tsunamiak sortzeko duten ahalmena] ikertzen dugu. Horretarako, iraganean gertatutako irristaketak ikertzen ditugu eta beren eragina modelizatu. Itsas mailaren aldaketan eta jarduera sismikoan duen eragina ere aztertzen dugu, Antartikako izotz-mantuaren urtzearen eta lodiera galtzearen ondorioz.

Alborango itsasoan, penintsulak Afrikarekin duen tartean, egin dituzue ikerketetako asko. Zeintzuk dira proiektuak bertan? Urte amaieran, ikertzaile frantsesen laguntzarekin egin genuen ikerketetako bat. 30 metro luze zen sedimentua analizatu genuen, Alborango itsasoko korronteek beste gune batzuetan duten eragina aztertzeko. Itsaso horretan hiru ur masa daude: Atlantikotik datorrena, gainazaleko ur bezala sartzen dena, eta Mediterraneoko beste bi, tartekoa eta sakonekoa. Gibraltargo Itsasartetik doan ur hori berezia da (gainontzekoek baino gatz gehiago dauka), eta urrun heltzen da, Norvegiaraino. Azkenean, Atlantiko iparraldeko uren zirkulazioan eragina dauka, eta aldi berean, gune guzti horietako kliman ere bai. Hori da guk ikertzen duguna.

Bestalde, International Ocean Discovery Program delakoan ere ari gara lanean (abendutik, 2024ko otsailera arte), Alborango itsasoaren historia geologikoa hurbiletik ezagutzeko. Kontua da, Gibraltargo itsasartea itxita egon zen duela 5,3 milioi urtera arte —isolatuta zegoen, itsasora zabaldu gabe—, eta garai horretan, zoruaren hondoan pilatuta zegoen gatzak gazitu egiten zuen lurra (Gatz-krisia bezala ezagutzen den fenomenoa). Baina gunea zabaldu eta Atlantikoko urak bete zuenean, aldatu egin zen gazitasun hori.

Bizkaiko Golkoak ere badu horrelako historia geologiko edo ezaugarri berezirik? Kantauri Itsasoan eta Bizkaiko Golkoan asko daukagu ikertzeko. Alboran aztertzen 30 urte badaramatzagu, beste horrenbeste beharko genituzke hemen ikerketak burutzeko. Duela urte batzuk egon ginen Kantauri Itsasoan, eta arroila eta haran ikaragarriak ikusi genituen; adibidez, Sopelanan dauden tolesturak. Egitura guzti horietan euskal mendiak altxatzeko prozesua eta Pirinioetara nola luzatzen diren ikusi daiteke. Mendikateak altxatu zirenean, mugimendu horrek itsas hondoan sortu zuen erosioa ikusi daiteke gaur egun itsas hondoan, 4.000 metro baino gehiagoko sakoneran.

Gora

Geuria Laguntzaileak Geuria Laguntzaileak