Beste urte batez, abenduaren 24an Olentzero, Mari Domingi eta astoaren laguntzarekin Ermitabarritik Zubialderako errege bidetik ikusteko aukera izango dute etxeko txikienek. Baina beti izan al da horrela Gabonetako tradizio hau? Olentzero betidanik ezagutu badugu ere, Zeberion inork gutxik daki zein izan zen menditik jaisten den gizon hau kalean ikusi zuten lehen aldia. Misterio bat omen da.

Misterioak misterio, eta data zehatz batzuk mahai gainean jartzearren, herriko hainbat pertsonekin bildu da GEURIA: Zeberioko Udala, historiagileak, guraso elkarteko kideak…

“Elizak egun horretan, abenduaren 24an Belen Bizia deitzen zen meza ospatu ohi zuen garai hartan Zubialdeko plazan”, azaldu du Kepa Perez Urraza herritarrak (Bilbo, 1952). “Benetako ume txiki bat, sei hilabetekoa edo, bertara eramaten zuten. Hori zen garai hartako ohitura”. Kepak 1986 urteko ‘Olentzero Zeberion’ izenburua daraman eskuorri bat dauka eskuartean.

Olentzero, Ermitabarrin, iaz // Juan Pablo Ayarza

“Gaur arrastiko hiruretan Arbildun”. Hitz horien azpian eskuz marraztutako olentzero bat ageri da eta behean jarraitzen du: “Arbildutik arrastiko 3retan urtenda kamiñotik desfilea Ermitabarriraino. Arrastiko 6’30 meza Zubialden”. Ondoren programa bat ageri da, kalejira hartan egingo zena zehazten: “Txistulari, soinulari, trikitilari. Gurdiak: Olentzero ikatza egiten, tximinitik erregaluekaz, Olentzeroren erregaluak, Gaztain-erreketa, Olentzero-mukurre. Animaliak: behiak, zaldi, astoak, ahuntzak, ardiak…”.

Izanari forma emanez

Garai hartan, duela 40 urte, Olentzero barneratuagoa zegoen herri handi eta hirietan, baina herrietan ez hainbeste. Tradizioa 80. hamarkadan errotzen hasi zen Euskal Herrian, baina antzina Olentzeroren figura ere existitzen zen: Julio Caro Barojak ‘Estudios Vascos’ (Txertoa, 1983) liburuan aipatu lez, neguko solstizioaren ospakizuna zen Olentzero: antigualean eguna luzeago izaten hasten zenean eta eguzkia ordu gehiagotan argitzen hasten den sasoiari Egubarri (egun eta berri hitzen arteko lotura) esaten zaio.

Izan ere, antzina, sua zen eguzkia irudikatzeko forma nagusia eta Euskal Herriko etxe askotan sua pizten zuten Gabon Egunean Olentzero ‘mukurre’ izeneko enbor sendo batean.

Olentzero, iaz // Juan Pablo Ayarza

Espaniako eleizetan, Jesusen jaiotza izango zela eta, Gabonak baino lehenagoko egunetan Amabirjinari kopla batzuk kantatzen zizkioten. Kopla horiek “O” letraz hasten ziren: “O Sapientia“, “O Rex“, “O” …, eta Frantzian, Gabonetako Oak edo “Les oleries“.

Horrela, eta Nafarroa Baionako Gotzaiaren menpe zegoenez, Lesakan, Beran eta horko herrietan sasoi edo denbora hauei Olentzero deitzen hasi ziren: Olen (frantsesetik ‘Olerieak’) eta -tzaro (garaia). Gaur egungo kopletan, berriz, Olentzero menditik datorren ikazkin lodi bat da eta kristo jaio delaren berria ekartzen dio herriari.

Olentzero joan zaigu
mendira lanera
intentziyuarekin
ikatz egitera.
Aditu duanian
Jesus jaio dala
lasterka etorri da
berri ematera
[…]

Urteek aurrera egin ahala pertsonai horrek hainbat aldaketa izan ditu: azken urteetan Mari Domingi eta Napo astoaren laguntza izan du.
1986ra bueltatuz, beraz, urte garrantzitsua izan zen Zeberiorentzat, urte hartan egin izan baitzuen lehen agerpen publikoa, ziurrenik. “Hiru gurdi, zaldiak, astoak, soinulariak… hau guztia antolatzea benetan zaila izan zen”, azaldu du Kepak. Abenduaren 24a zen. Jendea familian afaltzeko gaua. Kalejira bat kudeatzeko egun zaila.”Pertsonak mugiaraztea konplexua zen, baina animalia eta gurdiekin aurrera eta atzera egotea beste kontu bat zen!”.

Beraz, Olentzeroren 86ko kalejira 15:00etan hasi zen Arbildutik Ermitabarriraino, herriaren errepide bakarretik. Izan ere, Arbildu auzoan errepide ondoan dagoen pabiloi barruan gurdiak, olentzero eta kalejiran eraman ziren kontu guztiak muntatu zituzten.

Kepa Perez: “Pertsonak mugiaraztea konplexua zen, baina animalia eta gurdiekin aurrera eta atzera egotea beste kontu bat zen!”

Kalejira martxan ipini zenean, lehen partean asto bat zihoan gurdi batekin eta bertan herriko soinulariak: Amaia Astondoa, Esther Alesandre… Beste gurdi batean Kepa Junkera trikitilari bera egon zen. Ibilaldi osoa gaur egungo errepidetik egin zuten.

Kontuan izan behar da garai hartan ez zegoela ia trafikorik eta era honetako jarduera bat egiteko ez zen inolako baimenik eskatu behar. Pentsaezina zen. Ermitabarrirainoko ibilbidea astiro-astiro egin zuten eta bertatik Zubialderaino, herriko plazaraino, alegia.

Olentzero, Errege bidean zehar, iaz // Juan Pablo Ayarza

Ermitabarritik, eskolatik

1986tik aurrera Olentzeroren Ermitabarritik Zubialderainorako kalejira Zeberion errotzen hasi zen eta urtero errepikatzen hasi ziren, milurteko aldaketa gertatu arte. Hortik aurrera Olentzerok urte jakin batzuetan eskolara egiten zuen ibilbidea eta beste batzuetan Ermitabarriko bide orijinalaren kalejira egiten zuten.

2001ean ez zen Olentzeroren kalejira “orijinala” egin; Olentzerok ibilbidea eskolara egin zuen zuzenean eta 2007an gauza bera. 2012an, berriz, Ermitabarriko ibilbidea berreskuratu zuten eta 2014an ere.

Azken urte hartatik gaur egun arte Ermitabarritik Zubialderainoko kalejira egiten dute Errege Bidetik. Gaur egun Mari Domingi eta Napo astoarekin lagunduta eta umez inguratuta ikusten dugu Olentzero, gauean opari banaketarekin hasi baino lehen, zeberioko txikienen aurpegiak ilusioz betetzen.