Geuria #087 Monografikoan argitaratutako erreportajea
“Gure Gerrak. Hego Uribe eskualdean ditugun aldarrikapen, hausnarketa eta ekintza ezberdinen solasaldiak”
Irakurri osorik PDFan

Zeberiok leku berezia dauka Euskal Herriko mapan, sorginkeriaren alorrean. 1555ean 18 lagun auzipetu zituzten Gesalan, sorgintzat salatuak. Auzi horren haritik, sorginkeriaren inguruko istorio eta kontakizun ugari jaso dituzte Zeberioko auzoek, zein baino zein harrigarriagoak. Laburpentxo bat egitearren, toponimia ibilbidea egin dugu Juan Manuel Etxebarria Ayesta etnolinguista gidari, Zeberioko auzoak arakatuz, sorginen aztarnak jarraituz. Joxe Migel Barandiaran apaiz, antropologo, etnologo eta arkeologoak hainbat definizio eman zituen sorginen inguruan iraganean: “Funtzio bereziak egiten dituzten jeinuak, pertsona sorginduak, normalean andrazkoak dira, gau-batzarretan parte hartzen zutenak, era batzuetako malefizio edo sorginkeriatan”. Horrela definitzen zituen. Etimologiaren ikuspuntutik egiten diren definizioak bi dira: lehena, latinetik Sors (zorte, patu) eta gin (atzizki egilea). Bigarrena, Sor (Sortu, egitea) eta gin (atzizki egilea). Barandiaranen arabera, izaki hauek itxura ezberdinarekin agertzen ziren: Supelegor kobazuloan sai edo putre itxuragaz agertu zirela azaltzen du bere testuetan, baita katu beltz itxuran ere.

Juan Manuel Etxebarria // Geuria

Baina nortzuk ziren andra horiek eta nola bereiz zitezkeen gainontzeko emakumeengandik? Kepa Pérez Urraza Pedagogian doktore, unibertsitateko irakasle jubilatu eta Zeberioko ondare kulturalean aditu denaren arabera (Zeberio, 1952), sorgina izateko honako “delitu eta gaiztakeriak” burutu behar zituen emakume batek: sorginkeria, aztikeria eta konjuroak burutzea; sineskeriak erabiltzea: kurutze-balioaz, oilarraz, landareez, ukondoaz igurtzi eta airean hegan egitea; Petralanda deitutako larrean zeuden ospakizunetan parte hartzea; jan edanak, dantzak, ‘kontra naturako’ sexu jarduerak egitea, Belzebu deabrua gurtzea eta Jaungoikoa, Amabirjina eta Santuak ukatzea; soloetan hautsak bota eta frutak galtzea; umetxoei odola xurgatu eta eraitea; bestelako deabru-arteak.

Juan Manuel Etxebarriak Joxe Migel Barandiaranen testuetatik jasotako informazioaren arabera, emakume bat modu ezberdinetan sorgindu daiteke: eliza bati hiru buelta emanez, ondo bataiatuta ez egonda, beste sorgin baten soinekoak heredatuz, sorgin baten orratzontzia onartuz, deabruari musu emanez edo gurutzea oinagaz eginez.

Sorginek eragin berezia izan zuten Zeberion XVI. mendean. Herri honetan toponimo ugari topa daitezke: Gesala, Zeberiogana, Gorozitu, Etxazo, Barbatxao, Ereñotza, Amezola, Areiltza, Artiñao, Olatzar, Bertzuten, Solatxi, Ametza, Olabarri, Telleri, Adarraga, Presalde, Barañao… bistan da toponimo gehienak Zeberiokoak direla bat izan ezik: Dimako Petralanda.

Hori dela eta, lehenik eta behin Ermitabarrira gerturatu gara Juan Manuel Etxebarria filologo eta etnolinguistagaz, sorginek Ermitabarriko Gesala auzoan utzitako aztarnen abiapuntura. Sorginkeriaren inguruko auziak berez 1.555 eta 1558 bitartean izan ziren, eta horrela azaldu zuen Kepa Perez Urrazak Zeberioko Onakaos eta Gazte Asanbladak 2020ko ekainean antolatutako Aste Kulturalak zikloan: “1538-39 urteetan, Kalahorrako Inkisizioak aginduta, Bizkaian 187 pertsona penitentziatuak izan ziren, hau da, sorgintzat salatu, atxilotu, torturatu, epaitu, zigortu eta kondenatuak. Guztien izen-abizenak eta zein herritakoak diren zehazten da. Gure inguruari dagokionez, Inkisizioaren ebazpena jaso zutenen artean, besteak beste, Orozkoko 21 kide, Zeberioko 18 eta Arratiako 22 dagoz”.

“Dario de Areitiok Revista Internacional de Estudios Vascos aldizkariko (RIEV) XVIII. liburukian Kattalintxe izeneko neskatxo bat sorgindu zala batzen du erdara zaharrean”, azaldu du Juan Manuel Etxebarriak Gesalabeko baserriaren aurrean. Eztabaida horren haritik “ikaragarrizko epaiketa” sortu zela kontatu digu Etxebarriak: “Auzotar asko egon ziren inplikatuta epaiketa hartan: batzuk akusatzen eta beste hainbeste akusatu modura”. Hainbat epaiketa eta zigor egon ziren bertan. Denborak aurrera egin ahala, sorginkeria baino “familien arteko inbidiek eragindako eztabaidak” izan ziren, etnolinguistaren berbetan. “Epaiketa hura urruntxo joan zen garaiko jendearen arabera eta gertakari horren haritik sorginkeriak leku pribilegiatua eskuratu zuen Euskal Herriko mapan”.

Juan Manuel Etxebarria // Geuria

“Ondorioak egon ziren, bai noski!” azaldu du Etxebarriak. RIEV aldizkariaren arabera, akusatuak ‘kordel eta ur’ zigorrak jasan zituzten: “Artikuluan erdara zaharrean mintzatzen dira eta ez dakit zehazki zer esan nahi duen horrek, Inkisizioaren zigorrak ondo ezagutzen baditut ere”, aitortu du Juan Manuelek.

Esaten da sorginak eta lamiak Zeberioko hainbat lekutatik Dimako Petralandara joaten zirela hegaz, Zeberiokoa ez den toponimo bakarrera. Horren inguruko istorio ugari daude eta Etxazo, Gorozitu, Ereñotza, Barbatxao eta Adarraga auzoetan sorginkeriarekin lotutako kontakizun berezi bat dute zeberioztarrek, familia baten ingurukoa: hegan egiten hasi baino lehen, sorgin eta lamiek gorputza olio berezi bategaz igurzten omen zuten, gero laino guztien azpitik eta sasi guztien azpitik Lamindaora joateko. “Lamindaon Petralanda izeneko zelaia dago eta bertan akelarreak egiten omen zituzten sorginek”, azpimarratu du Etxebarriak. Herriko etxe batean, emakume batzuek neskatxo bat sorgintzeko nahian zeuden, horretarako, gorputza olioz igurtzi eta hegan egiteko formula prestatzen. “Laino guztien azpitik, sasi guztien gainetik” esaldia bota eta hegaz eroan zuten emakumeek haurra. Bitartean, etxeko gizona eszena haren lekuko izan zen giltza zulotik eta ez zuen nahi sorginek bere alaba sorgintzerik. Horretarako, bere gorputza olioz igurtzi eta sorginei entzundako esaldia bota zuen, baina “laino guztien azpitik, sasi guztien gainetik” esan beharrean “laino guztien gainetik, sasi guztien azpitik” esan zuen, konturatu barik. Gizonak hegaz egin zuen, bai, baina nola! “Petralandaraino heldu omen zen, baina zorabiatuta eta guztiz urratuta, ia-ia hilzorian!” azaldu du Juan Manuelek irribarre eginez. Istorioak dio gizon hark sorginkeria etetea lortu zuela azken momentuan.

Zeberiogane // Geuria

Izakiak bidegurutzeetan
Sorginen lekuak asko dira Zeberion eta iraganean auzotar askok herriko bideetan ikusi zituztela esaten dute. Zeberio bezalako herrietan aipamen berezia dute andabideek: “Auzotar bat hiltzen zenean, gorpua baserritik elizaraino eramaten zuten, oinez”, dio Juan Manuelek Zeberioganako arkupetik gertu dagoen bidegurutze bat seinalatuz. “Batzuetan, hilotzagaz egin beharreko bidea baserritik elizara bitartekoa zen, zuzen-zuzenean. Beste batzuetan, ordea, baserri batetik beste batera igaro behar zen, eta bigarren baserritik elizara. Kasu horietan garrantzi berezia zuten bidegurutzeek”. Herritar askoren ustetan, bidegurutzeetan agerpenak egon ohi dira: arimak, sorginak… Eta arazo horri aurre egiteko, esaterako, Kurtzebarri auzoan gurutze bat jarri zuten antzina, izaki horiek urrun mantentzeko. Andabideen kasuan, baserritik elizarako ibilbide horretan abadea lehena zihoan ilaran eta bidegurutzeetara heltzean errespontsua otoizten zuen. “Esaten da, baita ere, bidegurutzeetan kiratsa egon ohi zela, eta hori arrazoitzeko herritarrek zioten sorginak eta izaki horiek zirela usain txar horien errudunak”.
Bidegurutzeetan ez ezik, Ermitabarriko Olabarrietako Santo Tomaseko parrokian irudi apotropaikoa dago, izpirituak eta sorginak bezalako izakiak aldentzeko. Etnolinguistaren arabera, irudi horrek mundu zaharrean du jatorria eta kristau aroan sartu ahala, gurutzeak, kandela bedeinkatuak, kanpaiak eta bestelako elementuak gehitu zitzaizkien.

Uriondo auzoko baserri batekoa zen Juan Manuelen ama eta Etxebarriak sorginkeriaren inguruko pasarte zirraragarria kontatu digu, amak berak bizitakoa. Emakumeak neskame bezala egin zuen lan 10 urte baino ez zituela eta Uriondotik Zaratamoko Larikao auzoko etxe batera joan zen behar egitera. Bertan benetako sorginkeria bizi izan zuela kontatu digu bere semeak: “Zaratamoko etxe hartan ume bat bizi zen, oso gaixorik. Etxeko atsoak esan zuen ume horri baten batek begizkoa bota ziola eta pertsona hori topatu behar zutela. Garai hartan ume asko zendu egiten ziren eta ezbehar asko gertatzen ziren begizkoen kontuekin. Orduan, beruna hartu eta sartanean urtu zuten, eta edukia kristalezko urez betetako ontzi batera bota zuten. Tenperatura aldaketa hark kea sortu zuen eta likidoa hoztu zenean, ura kendu eta bertan agertu ziren irudiak irakurri zituen atsoak. Jarraian, ume horri andrazko batek begizkoa bota ziola esan zuen andreak. Horiek horrela, umearen sehaskako burkoa bidegurutze batean erretzeko esan zuen atsoak, eguerdiko 12:00etako kanpai hotsetan. Baina San Migeleko kanpaia Zaratamokoa baino hobeto entzuten da. Bidegurutzera heltzean, pospoloak atera zituzten baina pizterakoan berehala amatatzen ziren. Orduan, atsoak etxera bueltatu eta tximiniako pospoloak ekartzeko agindua eman zion nire amari eta bueltatu zenean, atsoak esan zuen ama kanpoan zegoela, katu beltza irten zela bertatik eta deabruak ihes egin zuela. Asko kostata eta San Migeleko kanpai hotsekin batera, burkoa erre zuten bidegurutzean bertan. Umea hurrengo egunean hil zen. Baina arrazoia ez omen zen begizkoa izan: meningitisak jota hil zen umetxoa”.

Antzina, zientziaz kanpoko gertaerak nolabait azaldu ahal izateko sorginkeriarekin zerikusia zuten ekintzak burutzera eramaten zituzten herritarrak. “Gaur asko dakigu, baina lehen ez zegoen edozein gertaerari azalpen egokirik emateko modurik. Horregatik, jendeak sorginkeria bezalako kontuekin interpretazioak egiten zituen egoera jakin batzuei azalpena eman ahal izateko”.