[2024ko urtarrilaren 11n argitaratutako elkarrizketa – Geuria 103] Honako honetan artea, ohiko ingurunetik kanpo, museoetatik eta erakusketetatik at, hurbildu zaigu. Ane Romero Alonso artearen historialariak bere ikerketaren ateak zabaldu dizkigu, Erresuma Batuko Victoria erreginaren garaira bidaiatzeko aukera eskainiz. Hogeita bi urteko Arrigorriagako gazteak Euskal Herriko Unibertsitateko Artearen Historia gradua amaitu zuen iragan urtean eta gaur egun irakasle izateko masterra burutzen ari da. Ezohiko borroka bat irabaztea dauka helburutzat: Artearen dibulgazio hurbileko eta eguneratu bat egitea instituzio elitista eta arrotzen alternatiba gisa. Anek gogorarazi digu iragana ahaztua eta gainditua sentitu arren, gure etxearen hormen barnean bizirik dagoela oraindik.

Nola bururatu zitzaizun Victoriar garaiarekin erlazionatutako gai bat ikertzea?
Gradu Amaierako Lana egiteko momentuan, Artearen Historiako karreran zehar landutako gaiei begiratzen nien eta ez neukan oso argi zer egin. Nire ikaskide gehienek Erdi Aroarekin edo arte modernoarekin erlazionatutako gai bat aukeratu zuten eta ezerk ez ninduen konbentzitzen. Une horretan oso modan zegoen telesail bat ikusten ari nintzen, ‘Bridgerton’ deitzen zena, eta telesailaren eszenografia, jantziak eta jarrerak oso deigarriak iruditu zitzaizkidan. Orduan erabaki nuen arreta eman zidan gai hori hartuta, nahiz eta telesaileko istorioa Britainiar Erregealdikoa izan, Victoriar aroan zentratutako GRAL bat egitea.

Nire tutorearen laguntzarekin, telesailean ikusten zen istorio idealizatu eta zoriontsu hori erreala zen edo gaur egunean sortutako produktu bat zen aztertu nuen. Arkitekturan espazio ezberdinek zuten definizioan eta funtzioan zentratu nintzen, beti ere genero-rolei atxikitua zegoena.

Lan horren bitartez eman zenion amaiera Artearen Historiako graduari. Zein da orain zure etorkizunerako helburua?
Nire etorkizuna, hurbila behintzat, atzerrian ikusten dut, lanean edo ikasten baina artearen munduarekin eta bereziki dibulgazioarekin erlazionatutako zerbaitetan. Artearen ezagutza, nire ikuspuntutik, galtzen ari da, publiko gaztearengan batez ere. Museoek eta arte instituzio elitistek asko zailtzen dute artea hurbilekoa eta erakargarria den zerbait bezala ikustea. Arte plataforma eta erakundea atzeratuta daude eta, gainera, urrunekoak eta garestiak dira. Nire helburua horri aurre egitea da eta Artea modu erakargarri eta eguneratu batean transmititzea, gaur egungo objektu eta errealitatearekin erlazionatuz.

“Familia viktoriarraren proiekzio sozial horren baitan, emakumea erakusleiho hutsa zen”

Helburu hori lortzeko lehen pausoa eman duzu Arrigorriagan bertan.
Bai. Egia esan, lagun baten ideia izan zen gure herrian gai honi buruzko hitzaldi bat egiteko aukera izan nezakeela. Hasieran ezinezkoa iruditu zitzaidan, baina elkarrizketak jakin-mina piztu zidan eta udaletxera joan nintzen nire proposamenarekin. Gaia emakumearen rolarekin erlazionatuta zegoela jakin bezain laster Lamiaena Emakumeen Etxera bidali ninduten eta beraiei aukera paregabea iruditu zitzaien. Hasiera batean beldurtu egin nintzen, baina orain prest nago nik batutako informazioa eta artearen inguruan egindako hausnarketak jende aurrean aurkezteko.

Viktoriar aroa urrunekoa egiten zaigu zentzu askotan. Nola definituko zenuke?
Viktoriar garaia Erresuma Batuko aro historiko bat da, Viktoria erreginaren tronuratzearekin hasi zena XIX.mendean. Artearen eta literaturaren arloan ere eragin handia izan zuen. Testuinguru historiko oso korapilatsua zen, Inperio Britaniarra hedapen prozesuan zegoen eta aberastasun handia egon arren, oso modu desorekatu batean banatuta zegoen. Herri xehea oso pobrea zen eta erdi eta goi-mailako burgesia, berriz, bere posizio soziala finkatzear zegoen. Burgesiaren helburua, familiaren estatusa erakutsi eta mantentzeko, aberastasuna erakustea zen. Erakusleiho hori osatzen zuten haien etxeek, emakumeen janzkerak eta genero-rolek mugatutako jarrerak. Besteak beste, Viktoriar garaia hipokrisia handiak ezaugarritzen zuen.

Gizartearen izaera etxebizitzetan islatzen zela azaldu duzu.
Bai. Esan dudan bezala, itxurakeria handiko unea zen eta irudi jakin bat mantentzeko behar hori etxe burgesaren egituraketan bertan ikus daiteke. Gaur egungo etxeetan bezala, espazio pribatuak eta publikoak zeuden etxebizitzaren barnean. Espazio horiek genero-rolen arabera ere banatzen ziren, emakumeen eta gizonen artean, eta gela horietan zegoen dekorazioak eta bertan izan beharreko jarrerak eta elkarrizketak rol zurrun horietara mugatzen ziren. Gizonen ‘billiard room’ deitutako gelaren konfigurazioa oso maskulinoa zen eta gai serio eta intelektualez hitz egiten zuten bertan, emakumeek hori debekatuta zuten bitartean. Ideia hauek gaur egun atzeratuak iruditzen zaizkigu, baina gure etxeen egituraketak ere lekuko testuinguru historikoan eta egunerokoan errotuta dauden genero-roletan du jatorria. Beraz, gure ingurua uste duguna baino hurbilago dago, zentzu batzuetan behintzat, errealitate viktoriarretik.

Zein alderditan ikusten duzu posible paralelismo hori egitea eguneko gizartearen eta viktoriarraren artean?
Lehenik eta behin kontuan eduki behar dugu XIX. mendea oso ezberdina izan zela Erresuma Batuan eta hemen, Euskal Herrian, batez ere aberastasunaren aldetik. Beraz, gure testuinguru historikoak zentzu handi batean baldintzatzen du gaur egungo errealitatea. Hala ere, ez da ezinezkoa viktoriar gizartearen eta egungoaren arteko alderaketa egitea, XIX. mendean ere gizarte horren eragina ikusten baitzen hemen, dekorazio elementuetan, jantzietan etab. Beraz, alderaketa egin daiteke, baina beti ere leku bakoitzeko testuingurua kontuan hartuta.

Zein elementu arkitektonikotan ikus daiteke gure testuinguruaren eragina?
Garai viktoriarreko gelen egituraketak eta apainketak bere barnean bete beharko litzatekeen funtzioa adierazten dute, gaur egun bezala. Esaterako, bulegoak espazio serio eta orokorrean tradizionalki maskulinoak izaten dira, nahiz eta gizonei lotuta ez egon garai viktoriarrean bezala. Viktoria erreginaren garaian egongela bilerak egiteko lekua zen eta baita familiako kokapen soziala erakusteko lekua ere.Garai hartako portzelana txinatarrak eta koadro garestiak familiak oporretan egindako argazkiek eta telebista garesti batek ordezkatzen dituzte gaur egun. Genero-rolek ere oraindik eragina dute gure etxearen konfigurazioan, seme-alabak edukitzeko unean haien sexuak zehazten baitu umearen gelako paretaren kolorea.

Nolabait ere aurretik aipatu duzun hipokrisia horrekin lotuta dago egungo etxea.
Bai, hori da, berdin dio zein den gure egoera; gure etxea eta familia perfektu bezala erakusten ditugu. Itxurakeria hori kontzeptu bezala mantentzen da oraindik. Garai viktoriarrean burgesiaren etxeak zerbitzariek garbitzen zituzten eta orduan zikinkeria etxearen nukleo publikotik at geratzen zen, pobrezia hori existitzen bazen ez zuen inork ikusten. Proiekzio soziala mantentzeko aukera bakarra aberatsa izatearen irudiari eustea zen. Egun ere, begi publikoaren aurrean etxearen ordena eta garbitasuna mantentzea ezinbestekoa da eta emakumeari lotutako lana da kasu askotan.

Emakumea nolabait etxearen eta familia burgesaren apainketarako elementu bihurtzen da.
Bai, bereziki familia viktoriarraren proiekzio sozial horren baitan, emakumea erakusleiho hutsa zen. Haien funtzioa, jaiotzen ziren unetik, etorkizun batean emazte egokia izatea zen eta gizonaren nahiak betetzea. Zama hori erabili behar zituzten jantzietan islatzen zen. Estruktura oso pisutsu eta konplexuak ziren, geruza asko zituzten eta barneko egitura egurrez edo metalez eginda zegoen. Honek, kortsearekin batera, gizarteak desiratzen zuen gerri estuko eta sorbalda eta aldaka zabaleko gorputza sortzen zuen. Estandar hauek bete behar izateak, egun osoan zehar mantendu beharreko egonezina eta osasun arazoak eragiten zituen emakume gazteengan.

Gaur egungo gizartean uste duzu janzteko orduan arauak daudela?
Bai. Esaterako, lan elkarrizketetara joateko aukeratzen dugun arropa modu jakin batekoa da normalean. Gure burua pertsona serio eta elegante gisa aurkeztu nahi dugu eta hori arropa neutroak, patroi zehatzak eta ilunak aukeratuz egiten dugu. Guztiz barneratuta ditugun kontzeptuak direnez ez gara konturatzen, baina estetika maskulino bat hautatzen dugu era inkontziente batean lana gizonaren irudiarekin lotzen dugulako. Ekitaldi edo festa berezietan ere gure arroparik politena edo dotoreena eramatea da ohikoena.

Testuingurura moldatzen dugu gure itxura. Emakumearen kasuan hau askoz agerikoagoa da, gure gorputzen eta jarreraren inguruko neurriak askoz zorrotzagoak eta ugariagoak baitira.

Emakumearen gorputzaren eta irudiaren inguruan neurriak jartzeko ohitura ez da aldatu.
Bai, argi dago gizonen itxuraren eta jarreraren inguruan ez dela hainbeste hitz egiten. Hau viktoriar gizartean orain baino nabariagoa zen. Neurri horiek guztiak ezagutarazten zituzten moda aldizkari gehienak emakumeei bideratuta zeuden. Xehetasun guztiak zehazten zituzten: zenbat geruza eraman behar ziren, ponposoagoak edo xumeagoak, lazoen eta eskotearen forma, kapela eramateko modua etab. Emakumea ezarritako estereotipoen barnean sarraraztea zen helburua, gizonen gustukoa izan eta senarra aurkitu ahal izateko. Gaur egun ere, moda emakumeoi zuzendua dago bereziki, dendetan eta aldizkarietan gugan jartzen dute arreta, gu gara perfektuk izan behar garenak.

Egunerokotasunarekin egindako konexio horiek guztiak ikusita, artea hausnarketa honetan ezinbestekoa dela uste duzu?
Bai, artearen mundua, aurretik esan dudan bezala, oso ezezaguna da, ez da irakasten. Oso materia zabala da, historikoki eta sozialki asko irakatsi digu eta modu anitzetan aberastu du gure ezagutza. Galdutako dokumentu historiko ugariren edukia berreskuratzea lortu dugu artearen bitartez, eta berrinterpretaziorako baliabide paregabea da. Ezinbesteko da dugun tresna hau kontserbatzea eta, batez ere, aintzat hartzea. Ez da beharrezkoa artea atsegin izatea, nik ere artearen historialari gisa nire gustuak ditut. Arte garaikidea, adibidez, ez zait asko gustatzen, baina bere ezaugarriak eta elementu horien jatorria eta izateko arrazoia ulertzeak espresio hori balioestea eragin du. Artearen barruan gustuak izatea zilegi da, baina, hala ere, baloratzen eta errespetatzen ikasi behar da.

Nola lortu zenuen zuk artearen ulermen hori?
Txikia nintzenean eta gurasoekin museoetara nindoanean, ume askori bezala, ez zitzaidan artea gustatzen. Baina batxilergoan nengoela artearen historiako hautazkoa hartu nuenean jakin-min handia sortu zidaten artearen zergatiek, adierazpenen atzeko motibazioek. Nire esaldirik gogokoena hauxe: jakin-nahia izanez gero, gogoa ez da falta. Nire buruari galdetzen nion gauzak nolakoak ziren eta zein zen haien jatorria. Galderak egiteko grina hori da gakoa. Argi eduki behar dena da artearen garrantzia, beste materia batzuetara estrapolatu daitekeen arren, espresio libre bat dela. Ez da kontzeptu instituzionalizatu eta zurrun bat edo espazioan zintzilik dagoen izate ukiezin bat.

Artea ez dago soilik pertsona intelektual eta aspergarrien eskuetan, bizitza berrulertzeko modu bat da. Artea ez da soilik ikusten den gauza bat, bakoitzak sortu dezakeen zerbait baizik.

Zure ustez nola landu daiteke artearekiko lotura?
Txikitan asko esplotatzen dugu sormena eta nagusitu ahala alde batera uzten dugu askotan gure izaera artistiko hori. Arte plastikoez at mundu handi eta zabal bat dago eta lehen pausua zure burua aske uztea da alde horrekin berriro konektatu ahal izateko. Kaletik ibiltzean, zure herrian bada ere, inguruko eraikinak eta artea ikustea ere badugu. Jakin-mina sortzen digunaren inguruan ikertu eta horrela burua esna eta mugimenduan mantentzeko. Ezin dugu ahaztu gure kultura mantentzeko pertsona askok bizia eman dutela. Kultura jakinduria da bai, baina sentimenduak ere badira eta hauek artean daukate adierazpenik argiena. Gure buruari egindako galderei erantzuna ematea da eman dezakedan aholkurik onena.

Hausnarketa luze honen ostean, “Bridgerton”-eko neska bat izatea gustatuko litzaizuke?
Ez, nik ez dut ezta errealdiko ezta garai viktoriarreko emakume bat izan nahi. Telesailaren idealizazio horren atzea errealitate gupidabe eta arrotz bat ezkutatzen da. Burgesen bizitza gutxi batzuena baino ez zen, biztanleriaren gehiengoa herri xeheak osatzen zuen. Mozorro bezala ondo dago, baina seguruenik inori ez litzaioke gustatuko garaiko emakumea izatea. Urtarrilaren 19ko hitzaldian murgilduko gara galdera horretan, baina oso bizitza nekagarria zela uste dut nik, fisikoki eta mentalki exijentea.