Geuria #076 Monografikoan argitaratutako elkarrizketa
“Etxerreko putzua eta Hego Uribeko uren altxorrak”
Irakurri osorik PDFan

Ekain Lexartza (Basauri, 1974) basauriarrak bere gazte garaiak ekologismoari lotuta eman zituen, militantziaz eta pasioz bizitakoak. 1980ko hamarkadan sortutako Lantegi Ekologista izeneko tailerraren lantaldeko kide izan zen. Ordutik, herritar gisa bada ere, gertutik jarraitu ditu Basauriko gorabeherak, tartean, Etxerreko putzuaren birgaitzearen inguruko kontuak. Aferaren ertz ezberdin asko mahaigainean jarri ditugu solasaldi luzean.

Nola hasi zinen gaztetan ingurugiroarekin eta naturarekin harreman hau edukitzen?
Honen erruduna Txus da, Txus Martin. Txusek bazeukan lantegi ekologista bat urte batzuk lehenagotik, eta berarekin mendira joaten hasi ginen gu. Printzipioz mendira joaten ginen besterik barik, baina beti geratzen ginen fosilak hartzen edo putreen lumak hartzen… Hau da, Txusen bitartez hasi ginen naturarekin  lotura hori izaten. Oraindik gazteak ginen, institutukoak gehienak, eta berarekin hasi ginen mendira joatetik naturaren zainketara bide hori egiten. Hori izan zan gure hasiera.

Eta gero ekologia tailerra sortu zen, ezta?
Tailerra sortuta zegoen; lantegi ekologista zen sortu zena. Txus 81ean-edo hasi zen horretan lagun batzuekin, baina gero badakizu, jendea lanean hasten da… Eta bigarren belaunaldi moduan agertu ginen gu. Tailerra jada montatuta zegoen, eta gure asmoa zen ekologiara lotzea naturalismotik: hau da, jendeak gehiago jakitea eragin gura dugu, jendeak gero eta gehiago jakinda, gero eta gehiago errespetatuko du-eta ekologia. Beraz, erakusketak egiten genituen eskolentzako animaliei buruz, landareei buruz, fosilei eta horrelako mineralei buruz… Eta gure asmoa hori zen, jendea ekologiara erakartzea ezagutzatik.

Naturalistak, non eta Basaurin.
Bai. Ez da hain arraroa…. Gero ibilbide luzea egin dut, agronomia ikasi dut… Baina baserritar askorekin berba eginda, baserritarren iritzia da ekologista guztiak urbanitak direla eta beraiek, beti han bizi izan direnak, errealistagoak direla; eta guk oso ideia arraroak ekartzen ditugula inguru naturalera. Nik gaztetan ikusten nuen herria ez dakit zelan deskribatu egia esan… Ez zegoen parkerik. “Queremos parques en Basauri” kantatzen genuen festa guztietan. Ia-ia derrigorrezkoa zen: Basaurin bizitzea ke artean, gune berderik barik eta leku guztietatik hormigoiz inguratuta –Basauri hormigoiz inguratuta dago-eta leku guztietatik– ia derrigorrezkoa da puntu ekologista bat edukitzea irtenbide bat aurkitzeko Basauritik joan barik, noski. Kostaldera edo Gorbeia aldera bizitzera joaten bazara oso erraza da pozik eta zoriontsu bizitzea; baina Basaurin bizi bazara ikuspegi hori eduki behar duzu, bestela ez daukazu konponbiderik.

Lantegi ekologistak 1993an Etxerreko auzoan ateratako argazkiak / Basauriko Udal Artxiboa

Tailerretik Etxerreko putzuan jarri zenuten arreta. Zergatik? Zer berezitasun ikusi zenioten?
Basaurin bai baitaude beste putzu batzuk, gutxi badira ere… Ez da soilik Etxerreko putzura begira jarri ginela: gauza da hor aukera bat ikusi genuela. 80ko hamarkadaren amaieran Montefuerteko parkea egiteko asmoa egon zenean, lehenengo asmoa Gaztelun aparkaleku bat jartzea zen: hau da, goraino zihoan errepide bat, aisialdi leku bat baina oso urbanoa izango zena. Malmasinen ere ibili ginen, gogoratzen dut orduan kartelak jarri genituela herrian… Beste arlo batzuetan ere ibili ginen. Garai batean dinamita kamioiak Urbitik pasatzen ziren, Explosivos Río Tintotik etortzen ziren. Hori izan zen gure lehenengo kanpaina, 14-15 urterekin kartelak ipintzen dinamita kamioiak Urbitik ez pasatzeko, eta jada ez dira pasatzen… Baina hura ilegala zen. Kontua da ingurumenaren inguruan gauza pilo bat direla ilegalak, baina “beti horrela izan direnez” ez direla ukitzen. Aurrera eta atzera egiten, argazkiak egiten, animaliak begiratzen, landareak… Putzu hau albisteetan irten zen. Udalak erabaki behar zuen zer egin. Gogoratzen dut El Correon argitaratu zela Udalak ikerketa bat enkargatuko ziola enpresa bati eta enpresa horrek proposatuko zuela zer egin putzuarekin. Hor ezagutu genuen putzua hemen zegoela, eta hor hasi zen gure interesa, ikusita hemen zegoela eta ez geneukala horrelako beste ezer.

Zer egin nahi zenuten bertan? Zer eskatzen zenuten?
Hasieran eskatzen genuena oso sinplea zen. Gogoratzen dut orduko alkateari, Carlos Berrocali planteatu zitzaiola oso modu sinplean putzua berreskuratzea. Baina alkateak esan zuen mozio bat prestatzeko eta udalbatzara aurkezteko, eta ikusiko zela. Mozioan eskatzen genuena zen putzua ingurumenaren aldetik berreskuratzea eta herriarentzako erabileraren bat ematea; eta horrekin batera zehazki eskatzen genuen, kontzeptu berri moduan, ingurumen hezkuntza. Nahiko berria zen kontzeptu hura gure inguruan. Eta eskatzen genuen leku hura hezkuntzara bideratzea, herriko ikastetxeentzako eta inguruko herrietako ikastetxeentzako. Udalbatzak aho batez onartu zuen mozioa 1990ean.

Ekain Lexartza / Geuria

Eta 1993ra bitartean proiektua lantzen egon zineten, modu publikoan zein ez hain publikoan. Zerbait lortzetik oso gertu egon zineten. Zein izan zen ibilbide hura?
Etxerreko ibilbidea ‘kasi’ baten ibilbidea da niretzat. Konponbide bat lortzetik oso gertu egon gara behin baino gehiagotan. 90eko mozioaren ondoren bide bat abiatu zen guretzako neurri batean opakoa izan zena. Ordura arte gu ginen agian ekinbidearen erdigunea: hau da, guk eskatzen genuen, gu irteten ginen egunkarietan, ‘Egin’en gehigarri bat idatzi genuen, ‘El Social’en behin baino gehiagotan idazten genuen… Baina kontu instituzionala tartean sartu zenetik guk puntu batzuk galdu genituen. Bagenekien gaia martxan zegoela. Alkatetza aldatu zen, Roberto Otxandio sartu zen eta Otxandioren lehenengo edo bigarren aurrekontuetan agertu zen Etxerreko partzela erosteko diru bat. Orduan pentsatu genuen bazegoela zerbait bidean. Baina denbora pasatu zen eta ez genuen ezer berririk entzuten.

Gogoratzen dut Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Sailera deitu genuela. Ingurumen Sailak leku guztietan berriak ziren garai haietan. Hango teknikari batek esan zigun beraiek proiektua prest zeukatela putzua ingurumenaren aldetik berreskuratzeko. Eta gainera Eusko Jaurlaritzak bazeukala asmoa Etxerren bertan gaur egun ingurugelak deitzen diren horietako bat jartzeko, bertako eskola zaharra aprobetxatuta, orduan CEIDA deitzen zena, eskoletako umeak bertatik pasatu ahal izateko. Eta falta zena zela Udalak hartu zuen konpromisoa betetzea. Eta Udalaren konpromisoa zen jabeari lursaila erostea; lursail hori legalki pribatua baita. Orduan esan genuen, “tira, itxarongo dugu, bidean baldin badago dena, momenturen batean…”.

Denbora pasa zen, berriro deitu genuen Jaurlaritzara eta teknikari berak esan zigun, “hemen gaude zain. CEIDA irekiko da”, eta ireki zen. CEIDA fisikoki jarri zen eta pertsona bi egon ziren han lanean zain. Baina Udalaren partea falta zen, eta Udalean zer gertatzen zen jakitea lortzea konplikatuagoa izan zen. Baina laburpena da Udalak adostu zuela lursailaren erosketa jabearekin, baina gero Udalak pentsatuta zeukala zelan berreskuratu dirua, eta hor plan bat zegoen: Etxerre oso putzu sakona da, sakonera hori gutxitzeko betetzeko materiala sartu behar zen eta horretarako erabiliko zen gero etorri diren obra handi hauen guztien hondakina –Supersur, AHT…–. Zuk betetzeko material hori sartzen duzunean zure bolumenagatik kobratzen duzu. Hortaz, kalkulatuta zeukaten betetzeko material horrekin diru guztia berreskuratuko zutela urte gutxiren buruan. Jabeak nolabait jakin zuen Udalaren asmoa hori zela, eta sinatu baino lehen deitu zuen Udalera esanez ez zutela sinatuko ez bazuten adosten betetze material horretatik ateratakoaren parte bat ere kobratuko zutela. Hor eten egin zen bidea eta ez zen berriz abiatu.

Urte asko joan dira ordutik, ia hogeita hamar. Gorabehera asko egon dira, baina nolabait gaiak agendetan egoten jarraitzen du. Egun posible da zerbait egitea?
Posible da, eta nik uste dut derrigorrezkoa dela. 93tik 28 urte pasatu dira, eta ez genuen uste hain luze joango zenik. Gainera, legealdi gehiago egon dira, seguru asko Udalaren egoera ekonomikoa orain askoz hobea da orduan zena baino, eta ez dut uste arazoa dirua izan denik. Egia da asko nahastu zela gaia. Momentu hartatik aurrera erretratuak egitera bertara joateko arazoak izaten hasi ginen: hasieran pasatu gintezkeen, gero “propiedad privada, no se puede pasar” zioen kartel bat jarri zuten, handik denbora batera lehenengo hesia agertu zan, gero hesi altuago bat, eta gaur egun apenas hurbildu zaitezkeen. Beste saiakeratxo bat egon zen 2000. urtearen inguruan, Ibarguenen legealdian, gaiari berriz heltzeko, baina gogoratzen dut esaten zela zailtasun handiak zeudela jabeak ez zuelako saldu nahi. Eta nik uste dut hori dela kontua. Legezko arazoak egongo dira, baina legezko arazoak edukiko lituzke jabeak ere, berez interesa baitauka lekuak.

Egia da ez direla Covadongako lakuak, ez da leku ikusgarri bat, baina bere interesa honakoan datza: non dagoen eta zer daukan dagoen lekuan egonda. Autobide baten ondoan dago, fabrika bat du azpian, (Outokumpu zena), ingurumenaren aldetik oso kaltetuta dagoen kokaleku batean dago. Eta bat-batean laku bat daukazu, flora eta fauna homologagarria daukana. Hezegune normal bat da. Badaude landareak, badaude arrainak, egongo dira ugaztun txikiak eta badaude hegaztiak beste hezegune guztietan moduan. Beraz, leku interesantea da. Noizean behin bueltatzen da gaia, norbaitek Udalean ekimena hartu duelako edo norbaitek galdetu duelako edo auzokoren batek zerbait esan duelako. Beti dago hor, baina ez da inoiz heltzen. ‘Kasi’ baten historia da, ‘kasi’ lortu dugu ez dakit noiz, ‘kasi’ ez dakit noiz…

Etxerreko putzua, gaur egun / Geuria

Gaur egun argazkiak atera daitezke, eta ikus daiteke nola birgaitu den; hau da, bere onera bueltatzeko gaitasun handia duen tokia da, goiko partean badagoelako halako beste putzu handi bat. Hori ere berezitasun gisa aipatzen dute Aranzadikoek, ez baita beti horrela izaten.
Etxerreko putzuaren kasuan, euri asko egiten duenean ur-jauzi bat dago goiko putzutik behera.

Hori da, badago ur mugimendua. Hala ere, askotan entzun dugu putzuak ez duela inolako baliorik, harrobi bat dela eta urez bete dela, baina egia da laku asko horrela sortzen direla. Jendeak bere buruan irudika dezan, nola deskribatuko zenuke Etxerre zer izan daitekeen egiteke dagoena burutuko balitz?
Guk hasieran eskatzen genuenetik ez litzateke oso urrun egongo, bidearen parte bat eginda baitago, lakua berez laku bezala eginda baitago. Basauriko Udalak 84an hartu zuen erabakia zen ur gainean zegoen solido guztia kentzea eta lakuari berez errekuperatzen uztea. Eta pentsatzen zena baino askoz arinago errekuperatu zen, seguru asko ur emaria handia zelako. Izan ere, Etxerretik errekatxo bat irteten da eta nahiko konstantea da. Etxerre ez dago inoiz baxu, badaukalako goitik datorren emaria. Alde horretatik nahiko arin berreskuratu da. Eta harrobi askotan sortu dira halakoak eta gero egiten dira gauzak. Basaurirentzat aisi-gune bat izan daiteke. Egoerak hobera egin duen arren, Basaurin ez gaude soberan halako lekuei dagokienez. Galdakaok Arantxille daukan bezala edo Arrigorriagak Mendikosolo daukan bezala, Etxerre izan liteke Basauriko Mendikosolo. Txikiagoa da baina baditu Mendikosolok ez dituen beste aukera batzuk. Garai batean Zutarri mendi taldekoek pentsatzen zuten oso leku ona zela eskalada eskola egiteko, horma pilo bat daudelako. Monitore eskola pare batetik esan ziguten oso leku ona zela, adibidez, udaleku ireki batzuk egiteko eskola batean egin beharrean, han lanerako material purua zegoelako. Aisi-gune normal moduan, gaur egun Iruaretxetako parkea dagoen moduan mahai batzuekin-eta… Basaurin badaude halako batzuk baina ez gehiegi. 40.000 pertsona gara eta orain konfinamenduetan  ikusi dugu oso leku txikia dela eta leku ireki oso gutxi daudela.

Lehen esan duzu askotan berba egin dela Etxerre berreskuratzearen inguruan, baina berreskuratze horrek gauza asko esan ditzakeela. Hala ere, derrigorrezkoa dela eta herriari zor zaiola gune berde hori berreskuratzea diote kontsultatu ditugun adituek.
Lakuak erakutsi du errekuperatuko dela. Estalita dagoen erdiaren arazoa da bere garaian Zaratamoko Udalak emergentziazko konponbide bat hartu zuela. Basauri udalerri handiagoa da, gaitasun handiagoa du ekonomikoki… eta Impolusa enpresaren ikerketan ematen ziren konponbideetatik merkeena tapatzea zen. Eta Zaratamokoek egin zuten Basauriko Udalak gero egin nahi izango zukeena, baina dena estali arte tapatu, eta lursail horretan betetzeko materiala dago. Gertatzen dena da, horrek ere eboluzionatu egin zuela: hasiera batean obrako lurra zen, gero hasi ziren belarrak irteten, eta gero lehenengo zuhaixkak eta aurrerago arbolak. Ez dut uste ezer arrarorik agertuko litzatekeenik, baina egia da lakuak berreskuratzeko gaitasun handia erakutsi duela. Eta hor lurra ateraz gero eta lakuak bere lekua okupatuko balu denborarekin normaltasun batera bueltatuko litzateke. Joango litzateke bere lekua okupatzen, uretan dauden izaki bizidunak ere joango lirateke beraien lekua okupatzen eta azkenean garai batean izan zena izatera helduko litzateke.

Garai batean gai honetan guztiz sartuta egon zinen, unibertsitate garaian. Urte asko pasatu dira ordutik. Zer egin nahiko zenuke zuk orain Etxerren? Edo zer eskatuko zenieke zerbait egiteko ahalmena dutenei?
Gai honekin hasi nintzenean 15 urte  nituen, gutxi gorabehera nire semeak orain daukan adina. Orduan uste genuen gauza asko ezinezkoak zirela, gero posible izan diren gauza asko. Baina egia da Basaurin arrastaka daramatzagula halako historiak: Renfeko trintxera, Pozokoetxeko trenbide horiek… Hainbat kontu egon dira hirigintzaren arloan. Urbanismoa gerra bat izan da Basaurin, eta gerrako biktimak gara. Etxerre ez da zentzu horretan Basaurin dagoen konturik konplikatuena. Teknikoki ez dauka zailtasunik. Renfeko trenbidea lur azpitik sartzea teknikoki askoz konplikatuagoa da Etxerre berreskuratzea baino, baita garestiagoa ere. Niri pena handia ematen dit, bere garaian lortzekotan egon baikinen arazo handiegirik barik eta zentzuko epe batean, urte gutxiren buruan. Teknikoki oraindik posible da, beharrezkoa oraindik bada, eta zaila ere ez da. Beraz, zer gertatzen da? Seguru asko, ez dela jendearen ahotan dagoen gai bat. Gure garaietan ere jende askok ez zuen ezagutzen. Guk argazkiak erakusten genizkion Bilboko jendeari eta “zelan egongo da laku bat Basaurin”? esaten ziguten. Edo biologoak-eta etortzen ziren eta “honek zer egiten du hemen?” galdetzen zuten. Baina Basaurin bertan ere ez da oso leku ezaguna, jendea ez da Etxerren ibiltzen, auzoan ere ez, nahiko auzo periferikoa baita. Agian kontua da gaia berriro jendeari aurrean jartzea. Jendeak jakinez gero aukera hau badela, ez dela hain zaila, egin litekeela…. Gure politikoei eskatuko nieke hel diezaiotela behingoz gaiari seriotasunez.